КЕКЕНОВСКИ: Како што реков, ова е прв чекор, а ако е прв чекор значи дека претставува одење од нула кон нешто. Зошто е битен првиот чекор? За компарација: Еднаш кога ќе почне да се спроведува, тој може да биде недоречен, неискрен, меѓутоа еднаш кога ќе се воспостави таа процедура веќе во наредниот циклус таа ќе може само да ја унапредувате, или може само да компарирате. Она што ние сме го немале како право, како граѓани, како политички граѓани, како хомо политикус, е тоа што никогаш не сме имале право на споредба. Не сме знаеле со што тие влегле во институциите, а со што изглегле. Денеска барем имаме документ, врз основа на кој ќе се знае тоа што го напишале, тоа што го прикажале. Дали е тоа скромно, дали е тоа вистинито итн.? Тоа е веќе коментар на народот. Тоа само по себе е проблем заради тоа што јавниот сектор во западните економии го пополнуваат луѓе кои прво се образувани за учество, да речеме, во европски контекст во јавниот сектор. Тоа значи дека тие претходно се покажале и имале резултат и се збогатиле пред да дојдат на многу високи позиции. Богатството, високата плата, имотот не е хендикеп, напротив тоа е вредност на пазарот на трудот во јавниот сектор. Еден бизнисмен како Романо Проди кој цел живот управува во јавниот сектор, си обезбедил свој пазар со тоа што секогаш имал висока цена за да обезбеди трансфер. Значи за него не е комплимент да кажете дека нема ништо. Очигледно кај нас тие што пополнуваат очекуваат дека ние треба да им препишиеме еден комплимент дека биле чесни, и дека ништо немаат и уште побитно тоа што кога излегуваат од власта треба да се има еден репер со што влегле, а со што излегле. Значи, ние всушност имаме една двојна добивка - воспоставуваме процедура со која конечно ќе може да се унапредува во сите циклуси. Замислете ние ова да го имавме уште во 1990 година, денеска ќе имавме три циклуси и ќе знаевме кој е кој и што е што.

КЕКЕНОВСКИ: Заради истото тоа што чекаа да не го донесат во 1998 година, односно да го донесат 2002 година. Затоа велам дека еднаш кога ќе се воспостави процедурата, еднаш кога ќе се донесе законот, кога ќе се етаблира институција, нема друго, освен таа да си ја репродуцира својата процедура. Исто како и законот. Кога веќе ќе донесеш закон, тој еднаш мора да профункционира по некоја тужба, по некоја пријава. Значи, некој ќе мора да се изјасни. Нема друго, туку да се отпочне. Јасна е причината зошто не го донесоа во 1998 или зошто го донесоа на крајот на мандатот во 2002 година.

КЕКЕНОВСКИ: Апсолутно. Злоупотребата не се проверува, не се контролира со добри изјави, ниту со добра волја на владата. Откако е измислена државата, измислени се и институции кои ги контролираат луѓето што управуваат во државата. Кога немате закон, немате институции, не треба да имате заблуда дека едната или другата партија, на пример СДСМ или ВМРО- ДПМНЕ, се нечесни по природа. Кога овде би дошле и најдобрите европски партии, во еден амбиент во кој нема институции, нема закони, веројатно би биле поумешни отколку овие. Нашиве само тоа го прават на еден порудиментиран, попримитивен или посуров начин. Инаку, клучот на кој ние треба да се повикуваме се институциите, а не свеста кај политичарите, кај министрите, тоа е една многу битна замена на тези што се прави кај нас. Системот во кој влегува кој било како дел од која било партија, независно дали е на власт или опозиција, или станува збор за локално ниво, кај нас е таков што кога влегуваш во него треба да работиш за партијата, треба да вработиш луѓе од партијата, да ставиш пари на страна заради партијата. Зошто? Зашто сето тоа го дозволува амбиентот. Значи, ако сакате, најнепатриотска работа е да не донесеш амбиент во државата, да не донесеш институции, или спротивно најпатриотска работа за оваа држава, за овој народ е да воспоставиш институционален режим и институционален амбиент. Уште повеќе заради тоа што најновите анализи на Универзитетот во Харвард покажаа дека не е толку битна географската блискост со многу развиена економија, отворање на пазарот итн., колку што е битен институционалниот режим, значи силни институции, кои создаваат правила на игра, кои ги чуваат неприкосновените сопственички индивидуални права, кои можат да создадат само јака претприемачка група, јак менаџерски слој, кој пак според една друга анализа на Станфорт се мото на развојот во транзиционите економии. Не можете да се потпрете на некој синдикат кој решава проблеми на егзистенција, не можете да се потпрете ни на бирократија, ни на на политичките елити кои очигледно се инхерентни, интровертни, завртени кон себе. Единствени кои се екстровертни, кои создаваат напредок, кои прифаќаат глобализација, кои ја прифаќаат пазарната игра и кои го прифаќаат ризикот се менаџерскиот и претприемачкиот слој. Ние тие луѓе или ги направивме криминалци, или ги потценивме. Ние нив скоро ги заборавивме, бидејќи сите мислиме дека се на почеток. А, нека се запраша барем еден министер, или барем еден синдикалец, како изгледа да имаш на врат 20 - 30 или 200 - 300 вработени, како изгледа да платиш данок на државата, воен данок, данок на промет, данок на приход, да им обезбедиш на вработените секој први плата и дали е тоа помал ризик, или помалку патриотско. Буџетот вработува 100.000 луѓе, кај се овие другите 200.000 и кој ги вработува, кој ги плаќа, кај одат тие на работа? Асоцијација за Германија е "Сименс", асоцијација за Америка е "Џенерал моторс", "Џенерал електрикс" итн. Значи, индустриски концерни, а асоцијација за нас стануваат некои парламентарни будалетинки кои ќе кажат една или друга работа. Сакам да кажам дека тоа е грешка на нашата ментална културна матрица.

КЕКЕНОВСКИ: Еве пример. Во аферата која се појави околу приватизација на водововод во Гренобл беше откриено дека градоначалникот бил другар со министер од франуската влада. И двајцата завршија со пет години затвор. Словенечки министер на сопругата на аеродром & купува некој скап мирис со државна картичка, иако тој подоцна ги уплатува тие пари на сметка. Се крена толкава врева што го избркаа и тој никогаш повеќе нема да влезе во јавниот сектор. Или, пак, земете го Клаус, Вацлав Хавел кој за подароци освен тениски рекети кои ги зема за себе, изјави дека се подароци за државата. Кога има закон, треба да има и демонстрација на казна за да се види дека функционира тој закон, меѓутоа и демонстрација на добра волја, еден позитивен пример, како што е чешкиот.

КЕКЕНОВСКИ: Причината, како што веќе навестив, е тоа што кај нас се практикува монопол во политиката. Станува збор, всушност, за злоупотреба на доминантната позиција. Врз корупцијата не може да се делува со добра волја, со реклами од типот "плаќајте данок", туку со институции, закони, казни, па и затвор. Еднаш мора да започне таа процедура. Во Америка, на пример, има период пред и по Капоне. Ние треба да направиме рез и да одделиме еден период од друг период. Причините за корупцијата не само кај нас, туку и во светот се исти, но таму има институции, така што има услови корупцијата да биде контролирана. Кога кај нас има некој проблем, не значи дека сите институции треба да се блокираат. Пример, проблемот во Шемшево, не е и проблем на банкарите во Тетово и не смее да биде проблем на банкарите. Ова се разрешува низ еден таков институционален амбиент што со други зборови би значело дека е потребна децентрализација на власта. Една институција во преостанатите држави има значење на Устав. На пример, за "Телекомот" ќе беше добро од почетокот да имаше независна "регулаторна комисија за енергија" која ќе преговараше со стратешкиот партнер и ќе го обликуваше енергетскиот сектор и за тоа тие ќе разговараат, а не некој министер кој е транзиционен. Сите институции можат да функционираат сами за себе, а ние сакаме, така да речам, една марионетска влада во која командантот со стапче ќе дава наредби. Тоа, впрочем, е проблем на нашиот културен, социјален амбиент.

КЕКЕНОВСКИ: Сведувањето на корупцијата кај нас на ниво на една контролирана, нормална, пристојна корупција како во европските земји зависи од времето кое ќе ни треба за изградба на еден институционален амбиент. Во таа смисла сметам дека нашава транзиција беше промашена најмногу во тој поглед. Институциите се најсилниот извор на создавање на индивидуалните и интелектуалните доходи. Нашата транзиција треба да започне со градење на институции. Ќе ни требаат најмалку два политички мандата за институционализмот да се етаблира како уредување. Јас затоа искрено жалам што ова не го започнавме во 1992 година како другите земји од успешниот круг на Централна и Источна Европа кои веќе влегоа во НАТО, а утре ќе влезат и во Европската унија, а ние уште разговараме за транзиција. А транзицијата е како пубертет кој има рок на траење. Не можеме десет години да се вадиме на транзицијата. Транзицијата веќе заврши. Но, нашата транзиција што остана е градење на институциите адекватни на пазарната економија и адекватни на демократското општество во политичка смисла на зборот.

КЕКЕНОВСКИ: Се согласувам со извештаите на сите здраворазумни Македонци, вработени и невработени и кои поминале низ сцилите и харибдите на корупцијата. Повеќе им верувам ним, отколку на извештаите на Меѓународната кризна група и сите други странци кои доаѓаат од надвор. Сите овие извештаи од надвор ја покажуваат нашата институционална, партиска немоќ на јавноста, немоќ на новинарите сами да го постават тоа прашање. Секојпат кога некој од Тајван ќе дојде да се бори за вашите права, или од МКГ кога ќе ви кажат дека има корупција затоа што негови клиенти се наши граѓани кои ние подобро ги знаеме отколку тие што ги знаат, тоа значи дека станува збор за исклучителна немоќ на нашите политичари, на јавноста, на новинарите да наметнат тема. Тие треба да воспостават агенда за тоа што сакаат, а не да бидат влечковци на политичките случувања. Се покажа дека Македонија во поглед на таа четврта власт што се вика јавност нема архитектура да наметне тема. Не ни треба некоја новинарка од Тајван да ни открие дека има топла вода. Тоа е директно бодење во очи на македонската култура, на македонската самобитност, на нашиот идентитет. Спорот со сите околу нас е спор со нашиот идентитет. Таа новинарска сила не е свесна за својата моќ. Кога влегуваш во новинарството, треба да бидеш сила за себе. Новинарите треба да застанат зад настан што е важен за државата, да ги водат работите во државата. Сакам да кажам дека немаме автономна сила скоро во ниедна институција, или партија, судство, јавност итн. Тоа е проблем на македонската државна архитектура.

КЕКЕНОВСКИ: Мислам дека различни извештаи покажуваат различни податоци. Читав еден извештај за Хрватска и ќе речеш "Чувај Боже од полошо". Не би сакал да дојдеме во ситуација некој да оди во Албанија и потоа кај нас да рече дека имаме подобри патишта од Албанија, или во Бугарија гледа дека има кражби на коли, не функционира осигурувањето итн. Едноставно, сите сме лоши освен Грција. Дали би можело да се направи разлика меѓу нас и Хрватска, Бугарија и Албанија? Дефинитивно, Албанија и Бугарија не ни се конкуренти. Она што го имаше во Хрватска и во Србија е многу слично со нашите прилики. Но, овие земји се добри за нас како негативен пример. Значи, нам ни е потребен позитивен пример, а не да се тешиме со лошите примери. Не би требало да дозволиме тоа да не успие.